انتشار در تاریخ : جمعه 1398/12/2
بازدید : 269 نفر

اخبار کتاب کمک درسی

اخبار کتاب کمک درسی

آبان ماه سال ۹۷ بود که محمد بطحایی وزیر آموزش و پرورش، در حاشیه مراسم رونمایی از توانمندسازی والدین، کارکنان و دانش آموزان درباره حذف کتاب‌های کمک آموزشی و آزمون‌ها در دوره متوسطه دوم گفت: در هفته آینده دستورالعمل جدیدی به منظور استفاده از کتاب‌های کمک آموزشی و آزمون‌های آزمایشی که در مدارس برگزار می‌شود برای استان ها و مدارس ارسال خواهد شد و ملاک برخورد با موسسات همین دستورالعمل است. در این زمینه بررسی‌های حقوقی انجام شده و همه مجوزهایی که تا پیش از این موسسات از آموزش و پرورش و یا از ارشاد و مراجع مختلف دریافت کرده‌اند در بررسی حقوقی قرار می‌گیرند و سپس با موسساتی که دارای دامنه‌های گسترده‌ای هستند، مذاکراتی انجام می‌شود

.

حال پیش نویسی برای ساماندهی آزمون‌ها تدوین شده است که این روزها سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در حال بررسی اهداف و ابعاد این پیش‌نویس است.

مهم‌ترین دیدگاه‌های طرح شده در این بررسی تا کنون را می‌توان در خلاصه‌های زیر جست:

«دستورالعمل جدید از نظر زیر نظام پژوهش و ارزشیابی و نیز زیر نظام برنامه درسی و سیاست‌های وزیر محترم قابل نقد و بررسی است.»

«گسترش ماموریت‌ها و حوزه وظایف بخش‌ها در چارچوب زیر نظام پژوهش و ارزشیابی و بضاعت و توانایی آنها باشد.»

«مشارکت موسسات بیرونی در آموزش و پرورش هدفمند و بر اساس برنامه‌ای باشد که وزارت تعیین می‌کند و نه نفع و سود مراکز انتفاعی. طبق مبانی نظری سند تحول و حقوق تربیتی دانش آموزان، باید ضوابط معینی برای مشارکت طرف‌های بیرونی در فرآیندهای آموزشی در نظر گرفته شود.»

«هم ردیف کردن آزمون‌های ناشناخته و محدود نظیر «کانگورو» که به نام و عنوان برخی موسسات انتفاعی گره خورده است با مطالعات بین‌المللی تیمز و پرلز، درست و منطقی نیست.»

«موسسات بیرونی از آموزش و پرورش سوء‌استفاده می‌کنند و نظام تعلیم و تربیت کشور ما توسط برخی موسسات آزمون ساز که با حمایت برخی دستگاه‌ها قدرت افزون‌تری پیدا کرده‌اند به گروگان گرفته شده است.»

«عنوان مرکز سنجش آموزش و پرورش، اصلاح شده و به مرکز سنجش و پایش کیفیت آموزشی تبدیل شده، قاعدتاً این تغییر عنوان مرکز به اصلاح مأموریت‌ها و وظایف خواهد انجامید. یکی از نوآوری‌های زیر نظام پژوهش و ارزشیابی به جز استقلال پژوهشگاه، گنجاندن وظیفه پایش کیفیت نظام آموزش و پرورش در وظایف مرکز سنجش بوده است و لازم است زمینه‌های انجام این ماموریت در آن مرکز فراهم شود.»

«تصور عموم بر این است که ارزشیابی تحصیلی و برگزاری امتحان در مدارس ما پایان کار آموزش است. ولی باید از نتایج امتحانات در جهت اصلاح فرآیندهای آموزش و یادگیری استفاده کرد.»

«مرکز سنجش نهاد سیاست‌گذار در حوزه سنجش است و سیاست‌های کلی را تعیین و تبیین می‌کند.»

«ارزشیابی یعنی قضاوت پی‌درپی و قرار دادن یادگیرنده در مسیر پیشرفت. نفس ارزشیابی سبب تقویت یادگیری نمی‌شود بلکه باید پس از ارزشیابی، اقدامات اصلاحی صورت گیرد.»

«زمینه همکاری و تعامل نزدیک پژوهشگاه با مرکز سنجش فراهم شود. همکاران این دو بخش می‌توانند رویدادهای مناسبی را رقم بزنند.»

«لازم است گفتمان سنجش برای یادگیری و سنجش به مثابه یادگیری به مطالبه عمومی تبدیل شود. دلایل ضعف یا اجرای نامناسب ارزشیابی توصیفی بررسی شود. از ظرفیت رسانه‌ها و صدا و سیما در اصلاح نگرش خانواده‌ها به امر آموزش و یادگیری استفاده شود.»

«زمینه استفاده از آزمون‌های آینده‌نگرانه نظیر پیزا در آموزش و پرورش فراهم شود.»

وقتی صدا و سیما راه خود را می رود

با نگاهی به موارد طرح شده در بررسی این پیش‌نویس می‌توان دریافت که دغدغه صاحبنظران این روزها همسو با وزارت آموزش و پرورش برای حذف آزمون‌های زائدی است که علاوه بر بار روانی فزاینده بر دانش آموزان، بر اقتصاد، تربیت و نظام مدرسه نیز تاثیراتی غیرقابل انکار می‌گذارد.

وزیر آموزش و پرورش گام‌هایی برای حذف این آزمون ها و مواجه جدی با آنها برداشته است. آزمون‌هایی که زنگ خطری برای نظام تعلیم و تربیت است. اما نکته اینجاست که بدون در نظر گرفتن واقعیت‌های جامعه، واقعیت‌های مدارس و عدم اصلاح تفکر والدین می‌توان با بخشنامه مقابل چنین سلیقه‌ای که در جامعه شکل گرفته است ایستاد؟ نمونه اش اینکه با اعتراض‌های پیاپی آموزش و پرورش، صدا و سیما از میزان تبلیغات کتاب های کمک آموزشی کاست اما چندی است دوباره این تبلیغات به شکل گسترده به این رسانه برگشته است. انبوده این کتاب‌های کمک درسی نیز هر روز با عناوینی که نقطه ضعف روانی والدین و دانش آموزان را پیدا می‌کنند، روانه بازار می‌شوند. کدام یکی از ماست که این روزها با تبلیغات کتاب‌های کمک درسی با انواع و اقسام اسم ها رو به رو نشده باشد؟

هر چند صاحبنظران اعلام می‌کنند که «لازم است گفتمان سنجش برای یادگیری و سنجش به مثابه یادگیری به مطالبه عمومی تبدیل شود. دلایل ضعف یا اجرای نامناسب ارزشیابی توصیفی بررسی شود. از ظرفیت رسانه‌ها و صدا و سیما در اصلاح نگرش خانواده‌ها به امر آموزش و یادگیری استفاده شود»، اما آیا برنامه ای مدون برای استفاده از ظرفیت صدا و سیما وجود دارد؟ در حالیکه آموزش و پرورش با تمام تلاشی که طی یکسال گذشته صورت داده هنوز نتوانسته سیاست های خود را در زمینه تبلیغات فراوان کتاب های کمک آموزشی با صدا و سیما یکی و همراستا کند؟ صرف گرفتن وقت آنتن هم برای پخش برنامه های سفارشی در راستای تغییر نگرش خانواده ها در کنار انبوه چنین تبلیغاتی نه دیده خواهد شد و نه راه به جایی می برد.

نگاه به نحوه پخش و ساعت پخش تنها برنامه جدی صدا و سیما در حوزه مسائل آموزش و پرورش یعنی برنامه پرسشگر که طی هفته های اخیر به دفعات روی آنتن نمی رود، خود نشانگر اهمیت دادن این رسانه به بحث های کلان آموزش و پرورش است. اینکه صدا و سیما جزء وظایف خود نمی داند که پیگیر تعلیم و تربیت مطابق سند تحول بنیادین باشد نیز خود بحثی دیگر می طلبد.

در این نقد و بررسی به شدت جای خالی تامل بر موارد تاثیرگذار چنینی در بازاریابی این کتاب‌ها خالی است. توجه به همکاری‌های بین بخشی مثل تعامل آموزش و پرورش با صدا و سیما از آن نمونه است. اگر در این میان خلا قانونی وجود دارد می‌توان این خلا قانونی را مطرح و برایش برنامه ریزی کرد. از اینها گذشته به نظر همچنان برخورد متخصصان در آموزش و پرورش در برخی جهات آرمانی و دور از نگاه به واقعیت‌های جامعه به نظر می‌رسد.

وقتی کارشناسان مربوطه می‌گویند: «مشارکت موسسات بیرونی در آموزش و پرورش هدفمند و بر اساس برنامه‌ای باشد که وزارت تعیین می‌کند و نه نفع و سود مراکز انتفاعی. طبق مبانی نظری سند تحول و حقوق تربیتی دانش آموزان، باید ضوابط معینی برای مشارکت طرف‌های بیرونی در فرآیندهای آموزشی در نظر گرفته شود»، در سوی دیگر ماجرا گویی انتفاع بخش خصوصی نادیده گرفته شده است و همین زمینه ساز دردسرهای بعدی از جمله عدم همکاری موسسات می شود. در اینجا ذکر نمی‌شود که اگر این موسسات بر اساس برنامه وزارتخانه حرکت کنند، چه سودی عایدشان می شود و در واقع چرا باید پای این مذاکره بنشینند؟

از این گذشته شفاف سازی شاید بتواند شرایط را به نفع آموزش و پرورش تغییر دهد. وقتی گفته می شود: «موسسات بیرونی از آموزش و پرورش سوء‌استفاده می‌کنند و نظام تعلیم و تربیت کشور ما توسط برخی موسسات آزمون ساز که با حمایت برخی دستگاه‌ها قدرت افزون‌تری پیدا کرده‌اند به گروگان گرفته شده است»، مشخص نیست منظور کدام دستگاه های قدرت مورد نظر است که در واقع در روند تعلیم و تربیت اختلال ایجاد می‌کنند. آیا منظور به طور مثال همان صدا و سیماست؟

آزاده سهرابی

ماجرای تبلیغات کلاس های کنکوری و کتاب های کمک آموزشی در صدا و سیما سابقه ای طولانی دارد اما در سال های اخیر چنان این تبلیغات فضای مهمی از این رسانه را اشغال کرده است که این تفکر در ناخوداگاه مخاطبان شکل گرفته است که موفقیت فرزندانشان در هیچ پایه تحصیلی در مدرسه بدون کمک این کلاس ها و کتاب ها امکان پذیر نیست. به گفته بسیاری از والدین حتی مدارس و معلمان نیز توصیه به داشتن کتابی کمکی را دارند و تقریبا هیچ دانش آموزی -مگر دانش آموزان مناطق محروم و روستایی- نیست که در میان کتاب های رنگارنگ رسمی، نمونه ای از این کتاب ها را نداشته باشد. کتاب هایی که در سال هایی نه چندان دور تنها با عنوان حل المسائل شناخته می شد و چیزی غریب و تجملاتی برای دانش آموزان محسوب می شد.

از سوی دیگر نفوذ این کتاب ها و کلاس ها یا به قولی که دیگر معروف شده است، مافیای کنکور و کتاب های کمک آموزشی، تا جایی پیش رفت که حتی وقتی دستور حذف مشق شب از سوی وزارتخانه آموزش و پرورش در مقطع ابتدایی صادر شد (بعدها این عنوان به جایگزینی تکالیف مهارت محور تغییر عنوان داد)، برخی از نامدارترین افرادی که موسسات کنکوری و کم آموزشی دارند تا قم رفتند تا مراجع از مضرات حذف مشق شب بگویند. هر چند از منظر یادگیری حذف رونویسی و تمرین به عنوان یکی از ابزارهای یادگیری نیز پذیرفتنی نیست اما گره خوردن واکنش ها نسبت به حذف مشق شب و ضرری که به نظر می رسد مافیا را متاثر می کند، بیش از پیش آموزش و پرورش و این موسسات را رو به روی هم قرار داد تا هر کدام بر مسیری که می روند تاکید بیشتری داشته باشند. 

معلمان بهترین تصمیم گیران برای تمرین و مشق

در این میان اما چیزی که فراموش شد استقلال مدرسه و معلم بود. چه وقتی وزارتخانه آموزش و پرورش تکلیف به حذف مشق شب داد و چه وقتی به هر طریقی تبلیغات کتاب های کمک آموزشی و کنکور در جامعه رو به فزونی گذاشت. اینکه کتاب های درسی ما آیا به قدر کافی روشن و مهارت محور نوشته شده اند که برای طیف گسترده ای از دانش آموزان با توان یادگیری متفاوت قابل فهم باشد محل بحث بسیاری از کارشناسان و معلمان مدارس است. اینکه آیا همه کتاب های کمک آموزشی و همه تکالیف شب ضد آموزشی است، خود حرفی ضد آموزشی است. تنها کسانی که به درستی می توانند به این سوال پاسخ دهند معلمانی هستند که هر روز سر کلاس های درس خود برای یادگیری دانش آموزان وقت می گذارند. حتی در سند تحول بنیادین نیز مهارت محوری یکی از اصولی است که بر آن تاکید شده است و همچنان بحث آموزش دانش مورد توجه است. 

فرزانه ابراهیم زاده معلم مقطع پایه سوم دبستان در گفتگو با خبرنگارمهر در این باره گفت: من ۳۸ دانش آموز سر کلاس درس دارم. با اینکه هنوز در حال سبک سنگین کردن معدل یادگیری دانش آموزانم هستم اما به جرئت می توانم بگویم اگر بخواهم اصولی به دانش آموزانم برای یادگیری کمک کنم برای ۴ یا ۵ مدل روش یادگیری را به کار ببرم.

وی که از دانشگاه فرهنگیان فارغ التحصیل شده است، ادامه داد: مثلا من دانش آموزی دارم که اگر به او تکلیف شب ندهم فردا هر چه امروز گفته بودم را از یاد برده است. می گویند تکلیف مهارت محور به او بدهم. اما دقیقا این تکالیف مهارت محور روشن نیست. من به همه دانش آموزانم مثلا نمی توانم بگویم داستان نویسی کنند یا هر مدل دیگر از روش تمرین و یادگیری که مهارتی باشد. ضمن اینکه در اصول یادگیری تکلیف نوشتن از روی کتاب برای بسیاری از افراد یکی از مهمترین روش های یادگیری است. 

این معلم بیان کرد: من هیچ وقت به دانش آموزانم نمی گویم مثلا بروید تست کار کنید یا فلان کتاب را بخرید اما برخی از آنها واقعا به کمکی بیشتر از کلاس درس برای یادگرفتن مفاهیم نیاز دارند و خلاقیت من معلم هم برای این تعداد دانش اموز که در یک سطح از توان یادگیری و یا ترجیحات یادیگری نیستند، حد و حدودی دارد. این را هم بگویم که بسیاری از والدین وقتی تکلیفی به فرزندانشان برای منزل نمی دهیم این فکر را می کنند که معلم دارد سهل انگاری می کند. 

نمی توان در را به روی روش های یادگیری بست

اما رضا کاظمی از اساتید حوزه تعلیم و تربیت در گفتگو با خبرنگارمهر در این باره گفت: این واقعیت که مافیای کنکور و کتاب های کمک آموزشی تیشه به ریشه آموزش می زند بر کسی پوشیده نیست. بسیاری از این کتاب هایی که بسیار هم تبلیغ می شود عملا هیچ محتوای آموزشی ندارد. با اینهمه نباید به خاطر وجود چنین مافیایی اصول یادگیری و آموزش را از یاد ببریم.

وی ادامه داد: بسیاری از افراد - نه فقط دانش آموزان- مطالب را وقتی یاد می گیرند که آن را تمرین کنند و یا حتی رونویسی کنند. در دانشگاه من دانشجویانی دارم که تا مطلبی را از روی کتاب بازنویسی نکنند آن مطلب را یاد نمی گیرند. روش های یادگیری بنا به استعداد یک فرد است. هر چند شرطی شدن هم در این میان نقش دارد. برخی از افراد هم این استعداد را دارند که یک موضوع را به صورت طبیعی به محیط پیرامون بسط می دهند و اینگونه یادگیری در آنها اتفاق می افتد.

کاظمی بیان کرد: در هر صورت یادگیری نیاز به تمرین و تکرار دارد حالا چه به صورت تمرین و مشق شب و چه به صورت تعمیم دادنش به مهارت های روزمره. این خوب است که ما از ابتدا بچه ها را با یک مدل یادگیری که رونویسی است شرطی نکنیم، اما نمی توانیم جلوی تجربه های متفاوت یادگیری مثل نوشتن، حفظ کردن، خلاصه نویسی، تحلیل کردن و... را هم بگیریم. همانطور که گفتم متاسفانه چون این موضوع با داستان مافیای کتاب های کمک آموزشی گره خورده است شاید سخت باشد علمی درباره مضرات حذف مشق شب گفت. 

وی اظهار کرد: دنیا دارد به سمتی می رود که بر حفظ کردن تاکیدی ندارد و بیشتر ترجیح می دهد دانش اموزان درباره هر مطلب به تحلیل آن بپردازند اما ما برای تحول در نظام یادگیری باید زیربناهای آن را درست کرده باشیم وگرنه با برداشتن فشار از روی حفظ کردن مطالب راه به جایی نمی بریم. مثلا آیا کتاب های ما مطابق چنین الگویی نوشته شده اند؟ آیا معلم ما سر کلاس درس های عمدتا شلوغ خود می تواند این روش را پیش بگیرد؟ اصلا معلم ما برای چنین تفکری خودش آموزش دیده است؟ اگر ما زیربناها را درست کنیم به طور طبیعی دیگر چیزی به اسم تست زدن یا حفظ کردن از میان می رود. اما مشکل اینجاست که ما به صورت دستوری می خواهیم این کار را بکنیم. 

این استاد دانشگاه در پایان گفت: شخصا معتقد هستیم اینکه ما روش های یادگیری را از درجات پایین تر به سمت درجات بالاتر با ماندگاری عمیق تر در عرصه یادگیری تغییر دهیم امری موثر است اما همانطور که گفتم نباید اینگونه به نظر برسد که همه هدف ما مبارزه با یک مافیاست یا اینکه به طور کامل راه را بر روش های یادگیری تمرین محور ببندیم. ضمن اینکه بهتر است ریشه ای تر این موارد را اصلاح کنیم تا بتوانیم نسلی تحلیلگر بار بیاوریم. 

صدا و سیما یک قدم به نفع آموزش عقب رفت

حالا خبرهایی که به گوش می رسد این است که صدا و سیما به شبکه های مختلف تلویزیونی بخشنامه کرده است که از حجم ساعات تبلیغ موسسات کنکوری و کتاب های کمک آموزشی کم کند. حتی گفته می شود قرار است این زمان به نصف کاهش پیدا کند. این یعنی اینکه صدا و سیما قرار است از سودهای میلیاردی خود که از این بخش به دست می آورد کمی دست بکشد تا کمی به نفع جریان آموزش تغییر جهت دهد. 

معاون آموزش ابتدایی وزیر آموزش و پرورش نیز هفته گذشته با اشاره به طرح تکالیف مهارت‌محور در راستای پرورش خلاقیت محور به برخی برداشت‌های اشتباه در این مورد اشاره کرد و گفت: ما چیزی به اسم حذف تکالیف نداریم، بلکه منظور جایگزین کردن مهارت‌های تکالیف محور به جای مشق شب است. ما رونویسی زیاد کردیم اما مهارت نوشتاری نداریم. در طرح تکالیف مهارت‌محور قصد داشتیم به سمت مهارت‌های خواندن و نوشتن حرکت کنیم، یعنی امروز افراد یک مهارت ساده مانند گرفتن اندازه یک پرده را بلد نیستند اما این مهارت‌ها را بچه‌ها باید از طریق دست ورزی و مهارت یاد بگیرند.

هر چند همچنان تکالیف مهارت محور برای معلمان نیز روشن و شفاف نیست اما شاید با این گذشتن آموزش و پرورش از عبارت«حذف مشق شب» و کاهش ساعات تبلیغات ضد آموزشی صدا و سیما بتوان در روزهای آینده تصویری روشن تر از آنچه برای دانش آموزان در امر یادگیری رخ می دهد به دست آورد. تصویری که بدون شک تنها معلمان می توانند آن را بازخورد بدهند. با اینهمه منظور از روزهای آینده قطعا یک یا دو ماه آینده نیست چرا که هیچ اصلی در آموزش به این سرعت نهادینه نمی شود خصوصا اگر زیرساخت ها به نفع آن نباشد.

آزاده سهرابی

 

خبرهای جدید در مورد کتاب های کمک درسی را در بانک کتاب بیستک دنبال کنید.

نظر خود را ثبت کنید



نظرات کاربران